Konstrukcja postępowania i jego trzy etapy
Ustawa nie posługuje się określeniem postępowanie uproszczone. Tryb ten polega przede wszystkim na prowadzeniu sprawy bez wyznaczania sędziego-komisarza, przy czym czynności zastrzeżone dla niego wykonuje wyznaczony sędzia.
Sąd może postanowić o prowadzeniu postępowania według przepisów części pierwszej ustawy, jeżeli uzasadnia to znaczny rozmiar majątku dłużnika, znaczna liczba wierzycieli albo inne przewidywania co do zwiększonego stopnia skomplikowania sprawy. Na takie postanowienie przysługuje zażalenie, a sąd może je wydać także po ogłoszeniu upadłości.
W postępowaniu konsumenckim nie sporządza się listy wierzytelności ani ostatecznego planu podziału, ponieważ przepisy o nich zostały wyłączone. Ich funkcję pełni spis wierzytelności stanowiący element projektu planu spłaty wierzycieli.
Etap pierwszy: wniosek
Przygotowanie oraz rozpoznanie wniosku o ogłoszenie upadłości. Kończy go postanowienie o ogłoszeniu upadłości.
Etap drugi: postępowanie u syndyka
Ustalenie wierzytelności, ustalenie i likwidacja masy upadłości, a następnie przygotowanie projektu planu spłaty albo wniosku o umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu.
Etap trzeci: plan spłaty
Wykonywanie planu ustalonego przez sąd, zakończone wreszcie postanowieniem o stwierdzeniu jego wykonania oraz o umorzeniu pozostałej części zobowiązań.
Trzeciego etapu nie ma natomiast wtedy, gdy sąd umorzy zobowiązania bez ustalenia planu spłaty albo umorzy je warunkowo, a także w razie umorzenia postępowania lub odmowy oddłużenia.
Harmonogram orientacyjny
Poniższe terminy wynikają z praktyki, ponieważ ustawa nie wyznacza łącznego czasu trwania sprawy.
| Etap | Czas trwania | Uwagi |
|---|---|---|
| Przygotowanie wniosku | od kilku dni do kilku tygodni | Decyduje czas oczekiwania na raporty z biur informacji gospodarczej oraz na zaświadczenia z ZUS i urzędu skarbowego. |
| Rozpoznanie wniosku | od kilkunastu dni do kilku tygodni | Sąd bada wyłącznie niewypłacalność, a orzeczenie zapada co do zasady na posiedzeniu niejawnym. |
| Postępowanie u syndyka | zwykle od ośmiu do dwunastu miesięcy | Termin minimalny wynika z upływu terminu do zgłaszania wierzytelności oraz z likwidacji majątku. Wydłuża go sprzedaż nieruchomości. |
| Rozpoznanie projektu planu spłaty | od jednego do kilku miesięcy | Czternaście dni na stanowiska uczestników, a następnie ewentualna rozprawa. |
| Wykonywanie planu spłaty | do 36 miesięcy, a przy winie umyślnej albo rażącym niedbalstwie od 36 do 84 miesięcy | Skrócenie do roku przy spłacie co najmniej 70 procent zobowiązań objętych planem, a do dwóch lat przy spłacie co najmniej 50 procent. |
Etap pierwszy: przygotowanie i złożenie wniosku
Przesłanka ogłoszenia upadłości
Upadłość ogłasza się wobec dłużnika niewypłacalnego, czyli takiego, który utracił zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Domniemywa się, że utrata tej zdolności nastąpiła, jeżeli opóźnienie przekracza trzy miesiące.
Dłużnik regulujący zobowiązania terminowo nie jest niewypłacalny, a jego wniosek podlega oddaleniu. Termin dziewięćdziesięciu dni funkcjonujący w obiegu jest jedynie przybliżeniem okresu trzech miesięcy, a zatem nie stanowi terminu ustawowego.
Przesłanka zadłużeniowa, czyli utrzymywanie się nadwyżki zobowiązań nad majątkiem przez ponad dwadzieścia cztery miesiące, dotyczy wyłącznie osób prawnych. Postępowanie prowadzi się ponadto także wtedy, gdy dłużnik ma tylko jednego wierzyciela, a brak majątku nie stanowi przeszkody do ogłoszenia upadłości konsumenta.
Ustalenie kręgu wierzycieli
To najbardziej pracochłonny element przygotowania wniosku. Umorzeniu nie podlegają bowiem zobowiązania, których upadły umyślnie nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu. Przesłanką wyłączenia jest zatem umyślność zatajenia, a nie samo pominięcie wierzyciela.
- dokumentacja dłużnika: nakazy zapłaty, wyroki, postanowienia o wszczęciu egzekucji, zawiadomienia o zajęciach oraz wezwania do zapłaty,
- historia rachunku bankowego, z której wynikają zajęcia wraz z oznaczeniem komornika i sygnaturą akt,
- ponadto raporty z Biura Informacji Kredytowej oraz z biur informacji gospodarczej,
- Portal Informacyjny Sądów Powszechnych oraz system elektronicznego postępowania upominawczego,
- zaświadczenia o niezaleganiu z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz z urzędu skarbowego,
- wreszcie księgi wieczyste w zakresie wpisów hipotecznych oraz informacje o zastawach rejestrowych.
Zebrany materiał stanowi podstawę spisu wierzycieli, w którym wykazuje się odrębnie należność główną, koszty oraz odsetki wyliczone na dzień złożenia wniosku. Wierzytelności kwestionowane ujmuje się natomiast w spisie wierzytelności spornych, przy czym samo ich wskazanie nie stanowi uznania. Sposób weryfikacji opisujemy w artykule o ustaleniu stanu zadłużenia.
Wymogi formalne
Wniosek oraz wszystkie dalsze pisma wnosi się wyłącznie przez Krajowy Rejestr Zadłużonych, z wykorzystaniem formularzy udostępnionych w systemie. Pisma wniesione poza systemem nie wywołują skutków prawnych, przy czym wyjątek dotyczy wierzycieli z tytułu należności ze stosunku pracy, alimentów oraz rent odszkodowawczych.
- dane identyfikacyjne dłużnika wraz z numerem PESEL, a także NIP posiadany w ciągu ostatnich dziesięciu lat,
- wskazanie miejsc, w których znajduje się majątek, oraz aktualny i zupełny wykaz majątku z szacunkową wyceną,
- ponadto spis wierzycieli, spis wierzytelności spornych oraz lista zabezpieczeń wraz z datami ustanowienia,
- następnie informacja o przychodach i kosztach utrzymania za sześć miesięcy poprzedzających złożenie wniosku,
- ponadto informacja o czynnościach z ostatnich dwunastu miesięcy dotyczących nieruchomości, udziałów i akcji, a także ruchomości oraz praw o wartości przekraczającej 10 000zł,
- wreszcie oświadczenie o prawdziwości danych zawartych we wniosku.
Podanie danych niezgodnych z prawdą rodzi odpowiedzialność odszkodowawczą, a ponadto stanowi samodzielną podstawę umorzenia postępowania po ogłoszeniu upadłości. Opłata sądowa od wniosku dłużnika wynosi 30zł, a numery rachunków publikujemy na stronie rachunki bankowe do wpłat.
Uzasadnienie wniosku
Uzasadnienie obejmuje wykazanie niewypłacalności oraz opis przyczyn jej powstania. Drugi element nie wpływa na samo ogłoszenie upadłości, natomiast przesądza o wyniku etapu trzeciego, ponieważ sąd ustala, czy upadły doprowadził do niewypłacalności umyślnie albo wskutek rażącego niedbalstwa.
Redakcja uzasadnienia jest najistotniejszym merytorycznie elementem wniosku oraz najczęstszym źródłem niepowodzeń pism sporządzanych samodzielnie. Odróżnienie zdarzenia losowego od rażącego niedbalstwa decyduje bowiem o różnicy między trzyletnim a siedmioletnim okresem spłaty.
Majątek dłużnika oraz wyłączenia z masy
Z dniem ogłoszenia upadłości majątek staje się masą upadłości służącą zaspokojeniu wierzycieli. Dłużnik obowiązany jest ujawnić wszystkie składniki, w tym nieruchomości, ruchomości, środki pieniężne, wierzytelności, udziały, akcje oraz waluty wirtualne.
- przedmioty urządzenia domowego niezbędne dla dłużnika i domowników, o ile ich wartość nie przekracza znacznie przeciętnej wartości nowych przedmiotów danego rodzaju,
- pościel, bielizna i ubranie codzienne, a ponadto ubranie niezbędne do wykonywania zawodu,
- narzędzia niezbędne do osobistej pracy zarobkowej, z wyraźnym wyłączeniem pojazdów mechanicznych,
- przedmioty niezbędne do nauki, papiery osobiste oraz odznaczenia,
- wreszcie przedmioty niezbędne ze względu na niepełnosprawność dłużnika albo członka jego rodziny.
Pojazd mechaniczny został wprost wyłączony z ochrony przysługującej narzędziom pracy, dlatego argument o wykorzystywaniu samochodu do pracy zarobkowej nie chroni go przed likwidacją. Podstawą wyłączenia bywa natomiast niezbędność ze względu na niepełnosprawność, przy czym orzeczenie o niepełnosprawności stanowi najsilniejszy dowód. Szerzej piszemy o tym w artykule o wyłączeniu rzeczy z masy upadłości.
Gotówka oraz środki na rachunkach wchodzą do masy. Wypłata istotnych kwot bezpośrednio przed złożeniem wniosku podlega natomiast weryfikacji syndyka i skutkuje wezwaniem do zwrotu środków do masy.
Skutki ogłoszenia upadłości
- upadły traci prawo zarządu oraz możliwość rozporządzania mieniem wchodzącym do masy,
- postępowania egzekucyjne ulegają zawieszeniu z mocy prawa, a po uprawomocnieniu postanowienia umorzeniu, przy czym wyjątkiem jest zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych oraz rent odszkodowawczych,
- ponadto między małżonkami powstaje rozdzielność majątkowa, a majątek wspólny wchodzi do masy i nie podlega podziałowi,
- banki dokonują blokady rachunków, dlatego przed złożeniem wniosku warto zabezpieczyć gotówkę na dwa albo trzy tygodnie utrzymania,
- wreszcie alimenty przypadające za czas po ogłoszeniu upadłości syndyk zaspokaja w terminach płatności, w kwocie nie wyższej niż minimalne wynagrodzenie za pracę dla każdego uprawnionego.
Umowna rozdzielność majątkowa jest skuteczna wobec masy tylko wtedy, gdy umowę zawarto co najmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku. Rozdzielność ustanowiona orzeczeniem sądu w ciągu roku przed tym dniem pozostaje natomiast bezskuteczna, chyba że pozew złożono co najmniej dwa lata wcześniej.
Małżonek może dochodzić należności z tytułu udziału w majątku wspólnym, zgłaszając wierzytelność syndykowi. Podlega ona zaspokojeniu w kategorii drugiej, a zatem w takim samym stopniu jak pozostali wierzyciele tej kategorii.
Czynności syndyka oraz zgłoszenia wierzytelności
Syndyk zawiadamia wierzycieli wskazanych we wniosku, a odrębne zawiadomienie kieruje do małżonka dłużnika. Zawiadamia ponadto pracodawców i zleceniodawców, dokonując zajęcia wynagrodzenia, a także organy podatkowe oraz organy ubezpieczeń społecznych.
Weryfikuje przy tym dane w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, w Krajowym Rejestrze Sądowym, w księgach wieczystych oraz w ewidencji pojazdów, a ponadto może zlecić komornikowi poszukiwanie majątku. Pełny obraz sytuacji majątkowej uzyskuje zwykle w ciągu dwóch albo trzech miesięcy, co czyni zatajenie składników majątku strategią nieskuteczną.
Zgłoszenia wierzytelności
- wierzyciel zgłasza wierzytelność syndykowi przez Krajowy Rejestr Zadłużonych w terminie trzydziestu dni od obwieszczenia postanowienia,
- należności ze stosunku pracy umieszcza się z urzędu, podobnie jak wierzytelności zabezpieczone rzeczowo, jeżeli wierzyciel ich nie zgłosi,
- ponadto należności podatkowe oraz składkowe wymagają zgłoszenia na zasadach ogólnych,
- zgłoszenie po terminie obciąża wierzyciela zryczałtowanymi kosztami postępowania, nawet gdy opóźnienie powstało bez jego winy,
- wreszcie zgłoszenie złożone po przedstawieniu przez syndyka projektu planu spłaty pozostawia się bez rozpoznania.
Ujęcie z urzędu wierzytelności zabezpieczonej hipoteką następuje w kwocie wynikającej z danych dostępnych syndykowi. Wpis hipoteczny stanowi jednak zabezpieczenie, a nie wierzytelność, i nie odzwierciedla dokonanych spłat. W braku zgłoszenia wierzyciel bywa zatem ujmowany z wartością zerową i nie uczestniczy w podziale funduszów masy. Zasady zgłoszeń opisujemy na stronie o zgłoszeniach wierzytelności.
Syndyk weryfikuje zgłoszenia pod kątem dokumentacji oraz oświadczeń upadłego. Bada przy tym przedawnienie, którego skutek wobec konsumenta następuje z mocy prawa, a ponadto niedozwolone postanowienia umowne, ocenianie z urzędu. Może zatem odmówić uznania wierzytelności w całości albo w części.
Zajęcia dochodów upadłego
Do masy nie wchodzi wynagrodzenie za pracę w części niepodlegającej zajęciu. Zakres potrąceń wyznaczają przepisy Kodeksu pracy oraz Kodeksu postępowania cywilnego.
| Tytuł dochodu | Zakres zajęcia |
|---|---|
| Wynagrodzenie za pracę, należności inne niż alimentacyjne | Do połowy wynagrodzenia, z zachowaniem kwoty wolnej odpowiadającej minimalnemu wynagrodzeniu po odliczeniach. Przy niepełnym wymiarze czasu pracy kwota wolna ulega proporcjonalnemu zmniejszeniu. |
| Wynagrodzenie za pracę, egzekucja alimentów | Do trzech piątych wynagrodzenia, przy czym kwota wolna nie znajduje zastosowania. |
| Umowa zlecenia, umowa o dzieło, najem | Co do zasady w całości. Gdy świadczenie ma charakter powtarzający się i służy utrzymaniu albo stanowi jedyne źródło dochodu, stosuje się odpowiednio ochronę wynikającą z Kodeksu pracy. |
| Świadczenia emerytalne i rentowe | Co do zasady do 25 procent świadczenia przy należnościach innych niż alimentacyjne, z zachowaniem kwoty wolnej. |
| Świadczenia niepodlegające egzekucji | Alimenty, świadczenia rodzinne, dodatki rodzinne, pielęgnacyjne i porodowe, świadczenia z pomocy społecznej, świadczenie wychowawcze oraz pozostałe wymienione w ustawie. |
Do masy upadłości nie wchodzi ponadto część dochodu odpowiadająca, łącznie z dochodami wyłączonymi na innej podstawie, kwocie 150 procent kryterium dochodowego z ustawy o pomocy społecznej. Przy osobach pozostających na utrzymaniu kwotę tę mnoży się przez liczbę tych osób oraz upadłego.
Na wniosek upadłego albo syndyka sąd może określić część dochodu niewchodzącą do masy w inny sposób, biorąc pod uwagę szczególne potrzeby, w tym stan zdrowia oraz potrzeby mieszkaniowe. Zażalenie przysługuje przy tym na takie postanowienie, a wyłączona część dochodu nie podlega egzekucji.
Wniosek o inne określenie części dochodu jest podstawowym narzędziem ochrony upadłych o niskich dochodach, przede wszystkim emerytów i rencistów, u których zajęcie jednej czwartej świadczenia obniża dochód poniżej minimum egzystencji. Można go złożyć na każdym etapie postępowania, także po dokonaniu zajęcia.
Rozstrzygnięcia kończące etap drugi
Po upływie terminu do zgłaszania wierzytelności oraz po likwidacji majątku syndyk składa sądowi projekt planu spłaty albo informację o przesłankach umorzenia zobowiązań bez ustalenia planu. Uczestnicy zajmują stanowisko w terminie czternastu dni, a sąd orzeka po rozprawie, jeżeli złożono taki wniosek.
| Rozstrzygnięcie | Przesłanki i skutki |
|---|---|
| Ustalenie planu spłaty | Rozstrzygnięcie typowe. Sąd wskazuje wierzycieli uczestniczących w planie, dokonuje podziału funduszów masy, ustala kwestię winy, a ponadto określa okres i zakres spłat oraz część zobowiązań umarzaną po wykonaniu planu. |
| Umorzenie zobowiązań bez planu spłaty | Gdy sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje na trwałą niezdolność do dokonywania jakichkolwiek spłat. Koszty tymczasowo pokryte przez Skarb Państwa obciążają wówczas Skarb Państwa. |
| Warunkowe umorzenie zobowiązań | Gdy niezdolność do spłat nie ma charakteru trwałego. Przez pięć lat upadły nie może pogarszać swojej sytuacji majątkowej i składa coroczne sprawozdania, a wniosek uczestnika może doprowadzić do uchylenia postanowienia. |
| Odmowa oddłużenia | Gdy upadły doprowadził do niewypłacalności w sposób celowy albo gdy w ciągu dziesięciu lat umorzono już jego zobowiązania, chyba że przemawiają za tym względy słuszności lub humanitarne. |
| Umorzenie postępowania | Na wniosek upadłego, a ponadto gdy nie wydał majątku albo dokumentów bądź podał dane niezgodne z prawdą. Nie następuje, gdy uchybienie nie jest istotne albo przemawiają przeciw temu względy słuszności lub humanitarne. |
Warunkowe umorzenie zobowiązań bywa rozstrzygnięciem najmniej korzystnym, mimo pozornie łagodnej treści. Przez pięć lat utrzymuje bowiem stan niepewności, nakłada obowiązki sprawozdawcze oraz ograniczenia w rozporządzaniu majątkiem, a każde uchybienie skutkuje uchyleniem postanowienia. Plan spłaty o niskiej racie, lecz definitywnie zamykający sprawę, jest zatem rozwiązaniem korzystniejszym.
Etap trzeci: wykonywanie planu spłaty
Okres planu nie przekracza trzydziestu sześciu miesięcy, natomiast przy winie umyślnej albo rażącym niedbalstwie wynosi od trzydziestu sześciu do osiemdziesięciu czterech miesięcy. Skrócenie do roku następuje przy spłacie co najmniej 70 procent zobowiązań objętych planem, a do dwóch lat przy spłacie co najmniej 50 procent.
Wysokość rat sąd ustala, biorąc pod uwagę możliwości zarobkowe upadłego, konieczność utrzymania jego oraz osób pozostających na jego utrzymaniu, ich potrzeby mieszkaniowe, a ponadto wysokość niezaspokojonych wierzytelności. Sąd nie jest przy tym związany stanowiskiem syndyka, upadłego ani wierzycieli.
Kryterium to odnosi się do potencjału zarobkowego, a nie do faktycznie osiąganych dochodów. Osoba posiadająca kwalifikacje pozwalające na określone wynagrodzenie musi zatem liczyć się z ratą odpowiadającą temu poziomowi, niezależnie od wykonywania pracy poniżej kwalifikacji.
- upadły nie może dokonywać czynności pogarszających zdolność wykonania planu, chyba że sąd wyrazi zgodę,
- do końca kwietnia składa sprawozdanie z wykonania planu za poprzedni rok wraz z kopią zeznania podatkowego,
- ponadto niedopuszczalne jest wszczęcie egzekucji dotyczącej wierzytelności powstałych przed ustaleniem planu,
- sąd może przedłużyć termin spłaty o okres nieprzekraczający osiemnastu miesięcy, a przy trwałej niemożności wykonania planu uchylić go i umorzyć zobowiązania,
- wreszcie niewykonywanie obowiązków skutkuje uchyleniem planu, co oznacza brak umorzenia zobowiązań.
Po wykonaniu planu sąd na wniosek upadłego stwierdza jego wykonanie oraz umarza zobowiązania powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości i niewykonane w ramach planu.
Zobowiązania niepodlegające umorzeniu
- zobowiązania alimentacyjne,
- renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa albo śmierci,
- ponadto kary grzywny, obowiązek naprawienia szkody oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę,
- nawiązki i świadczenia pieniężne orzeczone jako środek karny albo środek związany z poddaniem sprawcy próbie,
- naprawienie szkody wynikającej z przestępstwa albo wykroczenia stwierdzonego prawomocnym orzeczeniem,
- wreszcie zobowiązania, których upadły umyślnie nie ujawnił, jeżeli wierzyciel nie brał udziału w postępowaniu.
Oddłużenie nie narusza ponadto praw wierzyciela wobec poręczyciela oraz współdłużnika upadłego, a także praw wynikających z zabezpieczeń ustanowionych na mieniu osoby trzeciej.
Zakres naszej pomocy opisujemy na stronie dotyczącej upadłości konsumenckiej, a pozostałe zagadnienia w poradniku.
Chcesz omówić swoją sprawę?
Skorzystaj z bezpłatnej konsultacji. Ocenimy przesłanki, wskażemy ryzyka oraz przedstawimy realny przebieg postępowania w Twojej sytuacji.
- +48 664 988 740
- biuro@mgdg.pl
- ul. Szadkowskiego 5 lok. 29, 01-493 Warszawa